Χαιρετισμός της Προέδρου της Ένωσης Διοικητικών Δικαστών, Εφέτη Δ.Δ., Βανέσσας-Παναγιώτας Ντέγκα, στην εκδήλωση «Πολυτεχνείο 1973: Ιστορική μνήμη, Δικαιοσύνη και Ελευθερία», που διοργάνωσε η Ένωση στις 9.11.2026 στον Δικηγορικό Σύλλογο Αθηνών

Αγαπητές και αγαπητοί συνάδελφοι, αγαπητοί συλλειτουργοί δικηγόροι, αγαπητοί δικαστικοί υπάλληλοι,

Κυρίες και κύριοι,

Σας καλωσορίζουμε στην εκδήλωση της Ένωσης Διοικητικών Δικαστών για την επέτειο της εξέγερσης του Πολυτεχνείου και ευχαριστούμε θερμά τον Δικηγορικό Σύλλογο Αθηνών για τη φιλοξενία.

Η εξέγερση του Πολυτεχνείου ήταν η κορυφαία στιγμή μιας πολύχρονης αντίστασης εργαζομένων και νεολαίας στη δικτατορία. Η χούντα επέβαλε από την πρώτη στιγμή κλίμα φόβου και ανελευθερίας. Χιλιάδες πολίτες οδηγήθηκαν στις φυλακές, στη Γυάρο, στη Λέρο, στα Κύθηρα και σε άλλους τόπους εξορίας και εκτόπισης. Το ΕΑΤ-ΕΣΑ και η Ασφάλεια της οδού Μπουμπουλίνας έγιναν τόποι συστηματικών βασανιστηρίων. Παρά την καταστολή, αντιδικτατορικές οργανώσεις ανέπτυξαν δράση στο εσωτερικό και στο εξωτερικό, ενώ αντιστασιακές πρωτοβουλίες εκδηλώθηκαν ακόμη και στις Ένοπλες Δυνάμεις, με χαρακτηριστική την περίπτωση του αντιτορπιλικού «Βέλος».

Η αντίθεση στη δικτατορία εντάθηκε ιδιαίτερα το 1973. Στα πανεπιστήμια αναπτυσσόταν ένα μαζικό φοιτητικό κίνημα, που αντιδρούσε στις παρεμβάσεις στον φοιτητικό συνδικαλισμό και στην αναγκαστική στράτευση αντιφρονούντων. Σημαντικός σταθμός υπήρξε η κατάληψη της Νομικής τον Φεβρουάριο. Οι κινητοποιήσεις εξαπλώθηκαν και σε επαγγελματικούς και επιστημονικούς φορείς. Παράλληλα, η ακρίβεια και η οικονομική κρίση επιβάρυναν τους εργαζομένους και τα λαϊκά στρώματα, την ίδια περίοδο που ισχυρά οικονομικά συμφέροντα εξακολουθούσαν να ωφελούνται από το καθεστώς και να το στηρίζουν.

Η χούντα επιχείρησε να διατηρηθεί στην εξουσία μέσα από μια ελεγχόμενη «φιλελευθεροποίηση», με τον σχηματισμό της κυβέρνησης του Σπύρου Μαρκεζίνη τον Οκτώβριο του 1973. Στις 14 Νοεμβρίου οι φοιτητές συγκεντρώθηκαν στο Πολυτεχνείο, διεκδικώντας ελεύθερες εκλογές και τη διεξαγωγή γενικών συνελεύσεων. Η κινητοποίηση γρήγορα εξελίχθηκε σε λαϊκή εξέγερση, με κεντρικό σύνθημα το «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία», που συμπύκνωνε την απαίτηση για αξιοπρεπείς συνθήκες ζωής, μόρφωση και δημοκρατικά δικαιώματα. Στις 16 Νοεμβρίου περισσότεροι από 100.000 άνθρωποι πλημμύρισαν το κέντρο της Αθήνας. Τη νύχτα της 17ης Νοεμβρίου, η νεαρή τότε φοιτήτρια Πέπη Ρηγοπούλου, σήμερα Ομότιμη Καθηγήτρια του ΕΚΠΑ, βρισκόταν πάνω στην πύλη του Πολυτεχνείου και τραυματίστηκε βαριά όταν εισέβαλε το τανκ. Θα έχουμε την τιμή να την ακούσουμε σε λίγο.

Η εξέγερση καταπνίγηκε με αιματηρή καταστολή. Σύμφωνα με το πόρισμα του Εισαγγελέα Πρωτοδικών Δημητρίου Τσεβά, καταγράφηκαν 18 βεβαιωμένοι νεκροί, ενώ υπήρχαν βάσιμες ενδείξεις για τουλάχιστον 16 ακόμη θανάτους. Οι τραυματίες ήταν 1.103 πολίτες και 61 αστυνομικοί.

Λίγες ημέρες αργότερα, ο Δημήτριος Ιωαννίδης ανέτρεψε τον Γεώργιο Παπαδόπουλο και το καθεστώς έγινε ακόμη πιο σκληρό. Η δικτατορία κατέρρευσε τελικά τον Ιούλιο του 1974, μετά το πραξικόπημα στην Κύπρο και την τουρκική εισβολή που ακολούθησε, αφήνοντας πίσω της την κυπριακή τραγωδία.

Ως δικαστική ένωση, έχουμε έναν πρόσθετο λόγο να θυμηθούμε τη στάση της Δικαιοσύνης στη δικτατορία: πράξεις εξαιρετικού θάρρους, αλλά και υποταγή, σιωπή και συνεργασία με το καθεστώς.

Με την ΚΔ΄/1968 Συντακτική Πράξη, η δικτατορία απέλυσε τριάντα δικαστές και εισαγγελείς, ανάμεσά τους τον Πρόεδρο του Αρείου Πάγου, Στυλιανό Μαυρομιχάλη, τον Πρωτοδίκη Χρήστο Σαρτζετάκη, ανακριτή της υπόθεσης Λαμπράκη και τον Αντεισαγγελέα Εφετών Παύλο Δελαπόρτα.

Για τη συνδικαλιστική τους δράση απολύθηκαν ο Αρεοπαγίτης Αντώνιος Φλώρος, Πρόεδρος της Ένωσης Δικαστών και Εισαγγελέων, ο Αρεοπαγίτης Δημήτριος Μαργέλλος, ο Πρόεδρος Πρωτοδικών Γεώργιος Κώνστας και οι Εισαγγελείς Πρωτοδικών Γεώργιος Ξενάκης και Αλέξανδρος Φλώρος. Για τη δικτατορία, η συλλογική οργάνωση των δικαστών αποτελούσε λόγο απόλυσης.

Οι απολυθέντες προσέφυγαν στο Συμβούλιο της Επικρατείας. Κατά τη διάσκεψη του Ιουνίου 1969, ο Στυλιανός Παττακός κάλεσε στο γραφείο του τους Συμβούλους Γεώργιο Μαραγκόπουλο και Γεώργιο Αγγελίδη και τους απείλησε. Εκείνοι επέστρεψαν, ενημέρωσαν τους συναδέλφους τους και η διάσκεψη συνεχίστηκε. Στις 24 Ιουνίου 1969, με τις αποφάσεις 1811-1831/1969, η Ολομέλεια ακύρωσε τις απολύσεις, αναγνωρίζοντας το δικαίωμα προηγούμενης ακρόασης ως θεμελιώδη αρχή του δικαίου. Οι αποφάσεις αυτές, κατά τον επίτιμο Αντιπρόεδρο του Συμβουλίου της Επικρατείας Γεώργιο Σταυρόπουλο, «έσωσαν την τιμή της Ελληνικής Δικαιοσύνης». Ο Παπαδόπουλος τις χαρακτήρισε «έκνομον ενέργειαν».

 Ο Πρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας Μιχαήλ Στασινόπουλος αρνήθηκε να παραιτηθεί, αλλά δημοσιεύθηκε Βασιλικό Διάταγμα για την «αποδοχή» παραίτησης που δεν είχε υποβάλει ποτέ. Ακολούθησαν παραιτήσεις δικαστών. Οι αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας δεν εφαρμόστηκαν, καθώς ο Άρειος Πάγος και τα κατώτερα πολιτικά δικαστήρια τις αντιμετώπισαν ως «ανυπόστατες», με την τιμητική εξαίρεση του Πρωτοδίκη Νικολάου Γεωργίλη.

Εκτοπίστηκαν ακόμη και οι δικηγόροι των απολυθέντων, Γεώργιος Μαγκάκης, Θεοφάνης Ζούκας και Ευάγγελος Γιαννόπουλος. Σήμερα, στην αίθουσα του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών, έχει ιδιαίτερη σημασία να αναφέρουμε ότι δικαστές και δικηγόροι διώχθηκαν από την ίδια αυθαίρετη εξουσία: οι πρώτοι επειδή αρνήθηκαν να υποταχθούν, οι δεύτεροι επειδή τους υπερασπίστηκαν. Πέρα από κάθε συγκυριακή διαφωνία, μας ενώνει ο κοινός αγώνας για τη Δημοκρατία και το κράτος δικαίου.

Υπήρξαν και δικαστές που μετείχαν ενεργά στην αντίσταση. Ο Πάρεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας Σπύρος Πλασκοβίτης φυλακίστηκε και βασανίστηκε. Οι Εισηγητές Γιώργος Κοσμάς και Γιώργος Κουβελάκης διώχθηκαν: ο πρώτος κρατήθηκε σχεδόν έναν χρόνο, ο δεύτερος διέφυγε στο εξωτερικό λίγο πριν συλληφθεί. Ο Κίμων Χαλαζωνίτης, αρχικά ως Πάρεδρος και αργότερα ως Σύμβουλος της Επικρατείας, ενίσχυε οικονομικά τον αντιδικτατορικό αγώνα. Ο δικαστικός υπάλληλος Γιώργος Καπετανάκης τύπωνε κρυφά προκηρύξεις της Δημοκρατικής Άμυνας στον υπηρεσιακό πολύγραφο του Συμβουλίου της Επικρατείας, κοντά στο γραφείο του Παπαδόπουλου.

Υπάρχουν όμως και οι σκοτεινές σελίδες. Ο εν ενεργεία Εισαγγελέας του Αρείου Πάγου Κωνσταντίνος Κόλλιας έγινε ο πρώτος Πρωθυπουργός της χούντας. Ανώτατοι δικαστικοί λειτουργοί ανέλαβαν υπουργικά αξιώματα, άλλοι συμμετείχαν στη σύνταξη του χουντικού «Συντάγματος» και ορισμένοι προήχθησαν στις θέσεις των διωχθέντων. Όπως αναφέρει ο Αντώνης Ρουπακιώτης στο βιβλίο του «Ανατομία της Δικαστικής Εξουσίας», το 1972 οι αίθουσες του Εφετείου και του Πρωτοδικείου Αθηνών, όπως και των δικαστηρίων όλης της χώρας, ήταν κατάμεστες από δικαστές και εισαγγελείς που είχαν συγκεντρωθεί για να τιμήσουν την πέμπτη «επέτειο» του πραξικοπήματος. Ανώτεροι δικαστές προήδρευσαν επίσης σε δίκες αγωνιστών κατά της δικτατορίας, ενώ εισαγγελείς άσκησαν χρέη βασιλικού επιτρόπου. Οι αποφάσεις που εκδόθηκαν σε αυτές τις δίκες στιγμάτισαν ανεξίτηλα την ιστορία της Δικαιοσύνης.

Μετά τη Μεταπολίτευση, οι διωχθέντες δικαστές επανήλθαν στις θέσεις τους, χωρίς ωστόσο να απομακρυνθούν από τη Δικαιοσύνη όλοι όσοι είχαν συνεργαστεί με τη δικτατορία. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Δημήτριος Μαργέλλος παραιτήθηκε από την Προεδρία του Αρείου Πάγου μόλις δύο μήνες μετά τον διορισμό του, επειδή διαφώνησε με την κυβερνητική πολιτική για την αποκατάσταση της δημοκρατικής νομιμότητας στον χώρο της Δικαιοσύνης. Έμεινε όμως η παρακαταθήκη του 1969: το δικαίωμα προηγούμενης ακρόασης, που υπερασπίστηκαν τότε οι δικαστές με προσωπικό κίνδυνο, κατοχυρώθηκε στο άρθρο 20 παρ. 2 του Συντάγματος του 1975.

Πενήντα τρία χρόνια μετά το Πολυτεχνείο, η Δημοκρατία δεν είναι οριστικά κατακτημένη. Η ακροδεξιά ρητορική, ο ρατσισμός και η εξοικείωση με αυταρχικές αντιλήψεις διαβρώνουν τα δημοκρατικά αντανακλαστικά της κοινωνίας. Η φτωχοποίηση, ο κοινωνικός αποκλεισμός και η υποχώρηση των κοινωνικών δικαιωμάτων δημιουργούν πρόσφορο έδαφος για την ανάπτυξη του φασισμού και του νεοναζισμού.

Αμφισβητούνται ακόμη και οι νεκροί του Πολυτεχνείου, παρά τις μαρτυρίες, την ιστορική έρευνα και τη δίκη του 1975, για την οποία θα μας μιλήσει ο Καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας Βαγγέλης Καραμανωλάκης. Η παραχάραξη της ιστορίας επιχειρεί να απαξιώσει τον ίδιο τον αγώνα για τη Δημοκρατία.

Τον Οκτώβριο του 2020 η ελληνική Δικαιοσύνη έκρινε τη Χρυσή Αυγή εγκληματική οργάνωση. Μια οργάνωση που άφησε πίσω της θύματα: τον Σαχζάτ Λουκμάν, τον Παύλο Φύσσα, εργαζόμενους και μετανάστες που δέχτηκαν τις επιθέσεις της. Στη μακρά αυτή δίκη καθοριστική υπήρξε η συμβολή της πολιτικής αγωγής, με συνηγόρους όπως ο Θεόδωρος Θεοδωρόπουλος, που θα ακούσουμε απόψε. Η Μάγδα Φύσσα, μια μάνα που με αξιοπρέπεια και επιμονή διεκδίκησε τη δικαίωση του παιδιού της, έγινε σύμβολο αυτού του αγώνα.

Οι αντιλήψεις που ανέδειξαν τη Χρυσή Αυγή παραμένουν. Τον περασμένο Σεπτέμβριο αποφυλακίστηκε ένα από τα ηγετικά της στελέχη, ο Ηλίας Κασιδιάρης, που προανήγγειλε την ίδρυση νέου κόμματος και, ανήμερα της 28ης Οκτωβρίου, της επετείου της αντίστασης του λαού μας στον φασισμό, μίλησε σε δημόσια εκδήλωση στη Θεσσαλονίκη. Η «φαιά πανούκλα» στρατολογεί νέους μέσα από το διαδίκτυο και χαράζει ξανά αγκυλωτούς σταυρούς στα θρανία, ενώ πρόσφατα καταγγέλθηκε στην Πάτρα επίθεση φασιστών σε μαθητές και φοιτητές, με τραυματίες.

Η Δικαιοσύνη έχει ιδιαίτερη ευθύνη. Η δικαστική ανεξαρτησία δεν είναι προσωπικό προνόμιο των δικαστών, αλλά εγγύηση των δικαιωμάτων των πολιτών. Η συνταγματική της κατοχύρωση δεν αρκεί χωρίς δικαστές που αντιστέκονται στις πιέσεις της εξουσίας και διαθέτουν την κοινωνική ευαισθησία και το σθένος να υπερασπίζονται το δίκαιο.

Στις 18 Ιανουαρίου 1968, πριν απολυθεί και εξοριστεί, ο καθηγητής Αριστόβουλος Μάνεσης αποχαιρέτησε τους φοιτητές του με τα εξής λόγια: «Μην επιτρέψετε να σας εξανδραποδίσουν». «Διατηρήστε, μέσα στους ζοφερούς και άρρωστους καιρούς, άγρυπνη και ανυπόταχτη τη σκέψη σας».

Τη στάση του θα μας θυμίσει ο συντονιστής της αποψινής συζήτησης, Καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου Γιώργος Σωτηρέλης, ιδρυτικό μέλος και τέως Πρόεδρος του Ομίλου Μάνεση. Η προτροπή του Μάνεση ισχύει και σήμερα, ιδίως για όσους υπηρετούμε τη Δικαιοσύνη.

Τις ημέρες μετά την καταστολή του Πολυτεχνείου, η συγγραφέας Λιλή Ζωγράφου, που έμενε απέναντι από την ΕΣΑ, έγραφε κρυφά ένα χρονικό για να καταγγείλει όσα είχαν συμβεί. Για εκείνους που καταδίωκαν τους διαδηλωτές στους δρόμους της Αθήνας, ανέφερε χαρακτηριστικά: «Άναντροι και τρομοκρατημένοι, από τούτο το πλήθος, που έχει την πολυτέλεια ν' αγωνίζεται για τα ιδανικά, τζάμπα, εξαργυρώνοντάς τα, και με τη ζωή του ακόμη, μόνο για τη λευτεριά».

Σας ευχαριστώ.